Cũng như nhiều loại cây trồng khác, cây vải, nhãn bị một số loài sinh vật (sâu, bệnh) gây hại. Tuy nhiên, từ giai đoạn ra hoa đến thu hoạch, cây vải, nhãn thường bị các đối tượng sinh vật gây hại tấn công và có nguy cơ gây ảnh hưởng lớn đến năng suất, chất lượng quả nếu như không phòng trừ kịp thời, hiệu quả, cụ thể:

1. Nhóm sâu đo, sâu róm: Nhóm sâu này chủ yếu gây hại mạnh vào các giai đoạn ra lộc (vụ xuân) và giai đoạn ra hoa đến hình thành quả (khoảng từ cuối tháng 01 đến giữa tháng 4 tùy theo trà vải, nhãn). Sâu non sau khi nở cắn lộc non, cuống hoa, quả làm rụng hoa, quả non làm giảm năng suất.

Phòng trừ: Tích cực vệ sinh vườn sạch sẽ, cắt tỉa tạo vườn thông thoáng để hạn chế nơi cư trú của con trưởng thành. Khi kiểm tra thấy sâu non xuất hiện với mật độ từ 0,5 con/cành (giai đoạn hoa - quả) hoặc 02 con/cành (ở các giai đoạn phát lộc) trở lên thì tiến hành phun trừ bằng thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) có chứa hoạt chất Emamectin benzoate, Rotenone, Polyphenol...

2. Bọ xít vải, nhãn: Bọ xít non bắt đầu nở từ giữa đến cuối tháng 3 trở đi và thường tập trung gây hại mạnh từ đầu tháng 4 khi thời tiết ấm dần lên và khi cây vải, nhãn giai đoạn quả non. Bọ xít non và bọ xít trưởng thành thường tập trung ở các chùm quả non để chích hút nhựa cây làm rụng quả. Nếu mật độ bọ xít cao ở giai đoạn này có thể gây hại làm rụng quả non hàng loạt.

Phòng trừ: Thường xuyên vệ sinh vườn, tạo vườn thông thoáng để hạn chế bọ xít ẩn nấp qua đông. Tăng cường diệt bọ xít bằng biện pháp thủ công bằng cách: vào những ngày thời tiết lạnh (tháng 12 - tháng 01, tháng 02 năm sau) rung cây cho bọ xít rơi xuống để bắt. Ngoài ra, vào thời kỳ bọ xít đẻ trứng rộ (tháng 3 đến tháng 4) thường xuyên thăm vườn kết hợp ngắt tiêu diệt ổ trứng. Khi phát hiện trên các chùm hoa và quả non (từ cuối tháng 3 đến tháng 4) có bọ xít non, mật độ từ 02 con/chùm hoa, quả trở lên thì tiến hành phun trừ ngay bằng thuốc BVTV có chứa hoạt chất Emamectin benzoate, Matrine (dịch chiết từ cây khổ sâm), Rotenone... 

3. Nhóm rệp (gồm: rệp muội, rệp sáp, rệp kim): Nhóm này đều gây hại cả trên vải, trên nhãn; trong đó, rệp muội chủ yếu gây hại từ khi vải, nhãn ra hoa - quả non. Rệp sáp, rệp kim gây hại quanh năm nhưng thường gây hại nặng từ khi quả đẫy cùi đến chín. Khi mật độ rệp cao, gây hại nặng có thể làm rụng quả. Ngoài ra, rệp sáp, rệp muội khi gây hại thường tiết ra dịch tạo điều kiện cho nấm bồ hóng (muội đen) phát triển làm giảm chất lượng, màu sắc, mã quả vải, nhãn.

Hình ảnh rệp sáp gây hại trên vải

Phòng trừ: Thường xuyên vệ sinh vườn để tạo vườn thông thoáng; tích cực kiểm tra, thăm vườn, ngắt những chùm hoa, quả bị hại nặng đem tiêu hủy; khi kiểm tra thấy mật độ rệp cao (5-10% cành bị hại) thì tiến hành phun trừ ngay bằng thuốc BVTV có chứa hoạt chất Emamectin benzoate, Etofenprox, Saponozit + Saponin acid, Spirotetramat… 

4. Nhện lông nhung: Nhện lông nhung gây hại cả trên vải và nhãn. Loài này có kích thước rất nhỏ, khó nhìn bằng mắt thường. Chúng thường chích hút dinh dưỡng của búp, lá non làm cho lá quăn, giòn dễ gãy, lá co quắp và ở phía dưới lá có mầu đỏ giống như lông nhung. Hoa bị nhện lông nhung hại thường bị quăn, rụt lại, không có khả năng nở và thụ phấn. Quả non bị hại không phát triển được và rụng. Nhện gây hại mạnh ở những vườn vải, nhãn um tùm, ít được cắt tỉa.

Phòng trừ: Cắt tỉa tạo vườn thông thoáng để hạn chế nơi trú ngụ qua đông của nhện. Tích cực thu gom cành lá, bộ phận bị hại đem tiêu hủy để diệt nhện. Tưới nước hợp lý không nên để vườn khô hạn. Thường xuyên kiểm tra vườn, khi phát hiện nhện hại tỷ lệ cao (từ 3-5% số chùm hoa hoặc 5-10% số cành lộc) thì tiến hành phun trừ ngay bằng thuốc BVTV có chứa hoạt chất Diafenthiuron, Eucalyptol, Hexythiazox, Karanjin, Liuyangmycin, Polyphenol...

5. Nhóm sâu đục quả

Nhóm sâu đục quả thường hại trên vải nhiều hơn trên nhãn. Đối với cây vải, chúng thường gây hại mạnh trên giống vải sớm. Sâu đục quả phát sinh gây hại mạnh từ khi vải, nhãn hình thành quả bằng đầu đũa trở đi đến thu hoạch. Trưởng thành chủ yếu đẻ trứng rải rác ở sát cuống quả hoặc bề mặt quả. Sâu non nở ra đục vào quả ăn hạt gây rụng quả (giai đoạn quả non), khi quả vải đẫy cùi đến chuyển mã, sâu đục vào ăn phần hạt và cùi ở sát cuống quả, chúng bài tiết phân tại vị trí gây hại làm giảm mẫu mã và chất lượng quả.

Phòng trừ: Tích cực vệ sinh vườn sạch sẽ, tạo thông thoáng để hạn chế nơi cư trú của trưởng thành. Từ khi vải, nhãn có quả cần thường xuyên thăm vườn (kiểm tra, khua trong tán cây vải) để phát hiện trưởng thành. Khi phát hiện trưởng thành có mật độ từ 1-2 con/cành cần tiến hành phun phòng bằng thuốc BVTV có chứa hoạt chất Rotenone,Emamectin benzoate, Polyphenol, Celastrus angulatus, Bacillus thuringiensis var.kurstaki...

6. Nhóm ruồi đục quả

Ruồi đục quả cũng gây hại cả trên vải và nhãn. Trong các giai đoạn phát triển của quả, ruồi thường gây hại mạnh khi quả vải, nhãn đẫy cùi đến chín. Ruồi ưa hoạt động trong vườn cây vải rậm rạp, um tùm gần các vườn trồng ổi, bưởi, thanh long, na... Ruồi cái thường dùng bộ phận đẻ trứng chọc thủng vỏ quả và đẻ trứng vào trong vùng tiếp giáp giữa vỏ quả với thịt quả. Vết chích rất nhỏ chỉ nhìn thấy nhờ vết dịch của quả chảy ra. Sâu non là dòi (hay còn gọi là bọ) nở ra đục và ăn phần mềm quả, thải phân làm quả thối, rụng.

Ruồi đục quả vải là đối tượng KDTV của Nhật Bản và một số nước khác. Vì vậy loài cần chú ý kiểm soát chặt chẽ đối với loài sâu này, nhất là ở những vùng trồng phục vụ xuất khẩu.

Phòng trừ: Nên tỉa cành và vệ sinh vườn để tạo vườn thông thoáng. Thu gom các quả bị ruồi hại (kể cả các vườn trồng ổi, bưởi, khế, thanh long, na...) để đem tiêu hủy nhằm giảm nguồn ruồi.

Nên áp dụng biện pháp xua đuổi ruồi bằng cách (cho vào mỗi túi nilon nhỏ từ 3-5 viên băng phiến và đục lỗ túi nilon để hơi thuốc có thể khuếch tán ra ngoài, mỗi gốc vải nên treo tối thiểu 4-8 túi ở  tán vải theo 4 hướng).

7. Bệnh sương mai

Bệnh thường hại trên cành, lá non, chùm hoa và quả. Vết bệnh trên cành, cuống và ngọn hoa có màu nâu thâm đen và ngày càng lan rộng ra xung quanh làm cho cành và cuống hoa tóp lại, khô dần và gẫy. Vết bệnh trên quả lúc đầu là những chấm nhỏ màu xanh lục (vải) hoặc thâm (nhãn), sau đó lan dần trên bề mặt vỏ quả làm vỏ quả chuyển sang màu thâm nâu hoặc đen sẫm và thối vào tận cùi quả. Thời tiết ẩm trên vết bệnh thường có lớp nấm màu trắng mịn bao phủ. Bệnh hại nặng làm rụng hoa, quả ảnh hưởng lớn tới năng suất.

Bệnh phát sinh gây hại nặng vào mùa xuân khi thời tiết ẩm ướt trùng với thời kỳ cây vải, nhãn ra hoa, đậu quả. Bệnh phát sinh kéo dài cho tới khi thu hoạch. Nếu thời kỳ quả chín gặp điều kiện thời tiết mưa nhiều, đêm se lạnh bệnh cũng có thể phát sinh gây hại nặng. Bệnh sương mai cũng là đối tượng KDTV của nước Mỹ và một số nước khác, vì vậy cần chú ý kiểm soát đối với bệnh này.

Phòng trừ: Vệ sinh vườn sạch sẽ, thông thoáng để hạn chế nguồn bệnh; Từ khi vải, nhãn ra hoa, thường xuyên kiểm tra thăm vườn (nhất là từ tháng 02 đến tháng 4), khi phát hiện bệnh chớm xuất hiện tiến hành phun phòng ngay bằng thuốc BVTV có chứa hoạt chất Chlorothalonil, Dimethomorph, Eugenol, Metiram Complex, Propineb, Mandipropamid + Oxathiapiprolin, Cyazofamid + Dimethomorph…

8. Bệnh thán thư

Bệnh thường hại chủ yếu trên quả, nhất là khi quả vải, nhãn đẫy cùi đến chín. Vết bệnh lúc đầu là những đốm nhỏ màu nâu đậm trên vỏ quả sau phát triển rộng ra, có dạng gần tròn hoặc không đồng nhất sau đó vết bệnh ăn sâu vào cùi quả gây thối quả; nấm gây bệnh than thư thường xâm nhập vào quả thông qua các vết thương cơ giới (như vết chích bọ xít, vết đục của sâu đục quả hoặc vết nứt tự nhiên,...) để gây hại. Bệnh hại mạnh khi gặp điều kiện nắng mưa xen kẽ.

Phòng trừ: Vệ sinh vườn sạch sẽ, thông thoáng để hạn chế nguồn bệnh; Từ khi vải, nhãn ra hoa thường xuyên kiểm tra vườn (nhất là từ tháng 02 - tháng 4), khi phát hiện bệnh chớm xuất hiện (tỷ lệ bệnh từ 10-15% cành, lá, hoa, quả) tiến hành phun phòng ngay bằng thuốc BVTV có chứa hàm lượng hoạt chất Azoxystrobin, Anacardic acid, Imibenconazole, Dimethomorph...

9. Bệnh chàm quả trên vải (còn gọi là bệnh mã mực)

- Bệnh chỉ xuất hiện trên vải và chủ yếu xuất hiện trên giống vải chính vụ.

- Triệu chứng: Trên vỏ quả thấy xuất hiện các vết nám, sau đó chuyển sang chàm xanh dẫn đến mã quả rất xấu làm giảm giá trị của quả. Bệnh thường thấy rõ nhất ở thời điểm khi quả đẫy cùi đến gần chín.

- Bệnh thường xuất hiện nhiều ở những vườn vải không thông thoáng, đất chua bón phân không cân đối, thời kỳ chuyển mã gặp điều kiện mưa nhiều, ẩm độ cao, nấm bệnh phát sinh gây hại...

- Hiện nay chưa có thuốc BVTV đặc hiệu cho bệnh mã mực. Để hạn chế bệnh chủ yếu là công tác vệ sinh vườn sạch sẽ, tạo thông thoáng, tưới nước hợp lý, bón vôi để cải tạo độ chua cho đất, bón phân cân đối, nhất là đối với phân vi lượng.

Hình ảnh lãnh đạo Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật kiểm tra vùng trồng vải tại xã Thanh Hà 

* Một số lưu ý khi phòng trừ sâu, bệnh cho vải nhãn:

Để bảo vệ năng suất, chất lượng quả vải, nhãn; người trồng vải, nhãn cần tuân thủ quy trình sản xuất an toàn như quy trình sản xuất theo tiểu chuẩn VietGap, GlobalGAP, hữu cơ… nhất là ở các vùng đã được chứng nhận trong đó, lưu ý:

- Thực hiện tốt các khâu chăm sóc như đốn tỉa cành, tạo tán hợp lý kết hợp vệ sinh tạo vườn thông thoáng sạch sẽ, tưới nước theo nhu cầu của cây, bón phân cân đối để cây khỏe, sinh trưởng phát triển tốt, tăng khả năng kháng sâu bệnh.

- Thường xuyên kiểm tra vườn để theo dõi, kiểm soát diễn biến tình hình sâu, bệnh. Trong quá trình kiểm tra chăm sóc kết hợp ngắt ổ trứng sâu, ổ sâu non, cành lá, quả bệnh bị bệnh đem tiêu hủy.

- Khi cần thiết phải sử dụng thuốc BVTV để phun trừ cần tuân thủ:

+ Chỉ sử dụng những thuốc nằm trong Danh mục thuốc BVTV được phép sử dụng tại Việt Nam để phòng trừ sâu, bệnh cho vải, nhãn; không nên chọn những thuốc BVTV thuộc nhóm hóa học hoặc những thuốc có chứa hoạt chất phân hủy chậm trên vải, nhãn như: Thiosultap-Sodium (Nereistoxin), Propineb, Mancozeb, Metiram complex, Hexaconazole, Difenoconazole, Permethrin, Cypermethrin, Alpha-Cypermethrin, Quinalphos... để phun trừ sâu bệnh trên vải, nhãn ở những lần gần với thời điểm thu hoạch (khoảng từ 40 ngày trước khi thu hoạch).

+ Trong quá trình sử dụng cần thực hiện theo nguyên tắc bốn đúng (đúng thuốc, đúng nồng độ và liều lượng, đúng lúc, đúng kỹ thuật) và đảm bảo các biện pháp an toàn.

+ Sau khi phun thuốc xong, phải thu gom vỏ bao bì bỏ đúng nơi quy định.

+ Chỉ thu hoạch sản phẩm quả vải, nhãn khi đã đảm bảo cách ly đủ thời gian thời sau phun thuốc (nếu phun bằng thuốc thuộc nhóm sinh học thì cần cách ly tối thiểu 10-15 ngày; thuốc hóa học cách ly tối thiểu 20-30 ngày).

- Đối với vùng vải, nhãn phục vụ xuất khẩu, ngoài việc thực hiện tốt các khâu kỹ thuật nói trên. Đề nghị cơ quan chuyên môn cấp xã, phường tăng cường chỉ đạo, hướng dẫn các tổ chức, cá nhân sản xuất vải, nhãn thực hiện tốt các quy định của nước nhập khẩu, cụ thể như:

+ Đảm bảo duy trì các điều kiện về mã số vùng trồng, nhất là các vùng đã được cấp. Trong đó, cần thực hiện tốt việc ghi chép nhật ký sản xuất, đặc biệt là nhật ký sử dụng thuốc BVTV.

+ Kiểm soát chặt chẽ những đối tượng sâu, bệnh hại là đối tượng kiểm dịch thực vật của nước nhập khẩu, như: Sâu đục quả, ruồi đục quả, bệnh sương mai, bệnh thán thư...

+ Chỉ sử dụng những loại thuốc BVTV nằm trong Danh mục thuốc được phép sử dụng tại Việt Nam và phù hợp với quy định của nước nhập khẩu; không nên sử dụng quá nhiều chủng loại thuốc BVTV để phun ở vùng trồng phục vụ xuất khẩu; nên ưu tiên chọn những thuốc BVTV ở dạng hoạt chất đơn để dễ kiểm soát dư lượng thuốc trong sản phẩm quả vải, nhãn; tuyệt đối không dùng những loại thuốc BVTV có chứa hoạt chất mà nước nhập khẩu cấm hoặc cho phép tồn dư trong quả ở mức thấp như: Tricyclazole, Thiosultap-Sodium (Nereistoxin), Hexaconazole, Chlorothalonil, Abamectin... (Lưu ý: Các tổ chức, cá nhân sản xuất vải, nhãn xuất khẩu có thể tham khảo thêm ý kiến từ cơ quan chuyên môn đối với việc sử dụng thuốc BVTV để phòng trừ sâu, bệnh cho vải, nhãn).

+ Cần thực hiện tốt việc kiểm soát dư lượng thuốc BVTV khi quả vải, nhãn bước vào giai đoạn chuẩn bị thu hoạch đến thu hoạch để đảm bảo mức dư lượng thuốc BVTV trong sản phẩm quả vải, nhãn không vượt quá mức mà nước nhập khẩu cho phép./.